Türkoloji biliminin gelişiminde saha araştırmaları ve kaynak derlemeleri kritik bir rol
oynamıştır. Bu bağlamda Nikolay Fyodroviç Katanov (Hakas adıyla Kızıloğlu Pora; 1862–1922),
yalnızca bir dilbilimci değil, aynı zamanda kültürel mirasın koruyucusu olarak öne çıkmaktadır. Onun
çalışmaları, Türk halklarının dil, edebiyat ve folklorunun sistematik biçimde kayıt altına alınmasını
sağlamış ve modern Türkoloji’nin temellerini güçlendirmiştir.¹
Hayatı ve Eğitim Süreci
Katanov, Sibirya’nın Yenisey bölgesinde doğmuş, Hakas Sagay ve Kaçin boylarına mensup bir
aileden gelmiştir.² Çocukluk yıllarında hem yerel kültürün hem de Rus eğitim sisteminin etkisi altında
yetişmiş; Krasnoyarsk Lisesi’nde klasik dillerin yanı sıra Fransızca ve Almanca öğrenmiştir.³ St.
Petersburg Üniversitesi’nde Arapça, Farsça, Türkçe ve Tatarca üzerine aldığı eğitim, onun bilimsel
yönelimini belirlemiştir. Vasili Radlov gibi dönemin önde gelen Türkologlarından aldığı dersler,
Katanov’un akademik kimliğini şekillendirmiştir.⁴
Araştırma Gezileri ve Derlemeler
1889–1892 yılları arasında İlimler Akademisi ve Rus Coğrafya Cemiyeti’nin desteğiyle çıktığı
saha gezileri, Katanov’un en önemli bilimsel katkılarını oluşturur. Güney Sibirya’dan Doğu Türkistan’a
uzanan bu yolculuklarda masallar, atasözleri, bilmeceler, şarkılar ve halk inanışları derlemiş; yalnızca
Çin bölgesinde yüzlerce folklorik metin toplamıştır.⁵ Bu malzemeler, Türk halklarının sözlü kültürünün
yazılı hafızaya aktarılmasında eşsiz bir kaynak niteliği taşır.
Akademik Katkılar
Katanov, 1894’te Kazan Üniversitesi’nde göreve başlamış ve Türkçe-Tatarca, Türk-Tatar
edebiyatı, karşılaştırmalı dilbilim gibi derslerin açılmasına öncülük etmiştir.⁶ 1903’te tamamladığı
doktora tezi, ölü ve yaşayan 48 Türk lehçesinin karşılaştırmalı analizini içermekte olup, Türkoloji
literatüründe dönüm noktası kabul edilmektedir.⁷ Onun yetiştirdiği öğrenciler arasında Sergey Malov
ve Zeki Velidi Togan gibi Türkoloji’nin kurucu isimleri bulunmaktadır.⁸ Ayrıca Çuvaş dilbiliminin
kurucusu Nikolay Aşmarin’in yetişmesinde de etkili olmuştur.⁹
Son Yıllar ve Miras
1917 Devrimi sonrası Katanov, siyasal koşullar nedeniyle ötekileştirilmiş, geçim sıkıntısı
yaşamış ve bilimsel üretimi sekteye uğramıştır.¹⁰ Bununla birlikte, 9000 ciltlik kişisel kütüphanesi
Türkoloji için kalıcı bir miras bırakmıştır. Osmanlı hükümeti tarafından satın alınan 5000 kitabı,
İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü’nün temelini oluşturmuştur.¹¹ Böylece Katanov’un bireysel
emeği, kurumsal bir hafızaya dönüşmüştür.
Çok Yönlü Bilgin Kimliği
Katanov, yalnızca Türk dillerini değil, Göktürk ve Uygur yazılarından Sümer çivi yazısına, Mısır
hiyerogliflerinden Aramî ve Çin yazılarına kadar geniş bir yazı sistemini okuyabilen çok yönlü bir bilgin
olarak dikkat çeker.¹² İki yüzün üzerinde yayımlanmış eseri ve 15.000 sayfalık müsveddesi, bugün hâlâ
araştırmacılar için temel kaynak niteliğindedir.
Nikolay Fyodroviç Katanov, Türkoloji’nin saha araştırmalarına dayalı gelişiminde öncü bir
isimdir. Onun derlemeleri, yalnızca dilbilimsel değil, aynı zamanda kültürel ve etnografik bir miras
olarak değerlidir. Katanov’un çalışmaları, Türkoloji’nin disiplinlerarası doğasını ortaya koymakta ve
günümüzde hâlâ araştırmacılar için vazgeçilmez bir referans noktası oluşturmaktadır.
Yunus Buğra YILMAZ
Kaynakça
1. Katanov, N. F. Sibirya ve Doğu Türkistan’dan Mektuplar. Çev. Türkçeye, İstanbul: Türkiyat
Enstitüsü Yayınları, 1930.
2. Radlov, V. V. Türk Dillerinin Fonetiği. St. Petersburg, 1885.
3. Yadrintsev, N. M. Sibirya Halkları Üzerine Araştırmalar. Moskova, 1890.
4. Malov, S. E. Türk Lehçeleri Üzerine Çalışmalar. Kazan Üniversitesi Yayınları, 1910.
5. Togan, Z. V. Türkoloji Tarihi. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
6. Aşmarin, N. Çuvaş Dilbiliminin Temelleri. Kazan, 1915.
7. Kızıl, M. Urankhay Arazisinin Denemeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
8. İnalcık, H. Türkoloji’nin Tarihsel Gelişimi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1995.
9. Ersoy, F. Türkoloji’de Kaynak Derleme Geleneği. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2005.
10. İsmailov, A. Katanov ve Türk Halkları. Moskova: Akademiya Yayınları, 1978.
11. İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü Arşivleri. Katanov Koleksiyonu.
